%35 ile %50 aynı ürün değil: konsantrasyon bazı ve teklif
% a/a, % a/h ve % h/h ne demek, birbirine nasıl çevrilir, teklifte neden ayrı ürün sayılır? Örnek hesap, müşteriye sorular ve kontrol listesi.
Bazı belirtilmeyen yüzde eksiktir. % a/a (w/w) 100 g çözeltideki çözünenin gramıdır, % a/h (w/v) 100 mL çözeltideki gramdır, % h/h (v/v) 100 mL çözeltideki mL'dir. Aynı çözelti için % a/h ≈ % a/a × yoğunluk (g/mL) olduğundan, %50 a/a sodyum hidroksit çözeltisi (≈1,52 g/mL) yaklaşık %76 a/h eder.
Teklif masasında bu fark küçük bir yazım ayrıntısı değildir. Müşteri “%30” yazdığında hangi bazı kastettiğini bilmeden verilen teklif, iki tarafın farklı ürünü düşündüğü sessiz bir yanlış anlaşmayla başlayabilir.
Üç baz: % a/a, % a/h ve % h/h
| Baz | Tanım | TR | EN | Nerede sık görülür |
|---|---|---|---|---|
| Kütlece yüzde | 100 g çözeltide kaç gram çözünen var | % a/a (ağırlıkça) | % w/w | Ticari asit ve baz çözeltileri, endüstriyel kimyasalların çoğu |
| Kütle/hacim yüzdesi | 100 mL çözeltide kaç gram çözünen var | % a/h | % w/v | Laboratuvar ve ilaç çözeltileri; çoğu zaman g/L olarak da yazılır (%10 a/h = 100 g/L) |
| Hacimce yüzde | 100 mL çözeltide kaç mL çözünen var | % h/h | % v/v | Alkoller ve çözücü karışımları |
Türkçede “ağırlıkça yüzde” ile “kütlece yüzde” aynı şeyi anlatır. Türkçe ders kitaplarında aynı üçlü “yüzde ağırlık (% a/a)”, “yüzde hacimdeki ağırlık (% a/h)” ve “yüzde hacim (% h/h)” diye geçer. IUPAC terimleriyle bunlar üç ayrı büyüklüktür: kütle kesri (mass fraction), kütle derişimi (mass concentration) ve hacim kesri (volume fraction). Mevzuat da bazı açıkça yazar: REACH'in 33. maddesi, eşyadaki çok yüksek önem arz eden maddeler için bilgi verme eşiğini “%0,1 ağırlıkça (w/w)” olarak verir.
a/a'dan a/h'ye nasıl çevrilir? Yoğunluk gerekir
Köprü yine yoğunluktur. 100 mL çözeltinin kütlesi 100 × yoğunluk (g) olduğu için:
- % a/h ≈ % a/a × yoğunluk (g/mL)
- % a/a ≈ % a/h ÷ yoğunluk (g/mL)
ÖRNEK · yaklaşık değerler. Yoğunluklar üreticilerin yayımladığı yaklaşık değerlerdir (kaynaklar yazının sonunda); geçerli olan, sizin ürününüzün Güvenlik Bilgi Formu'ndaki ya da Teknik Veri Formu'ndaki (TDS) değerdir.
| Ürün | % a/a | Yoğunluk | % a/h (yaklaşık) | g/L (yaklaşık) |
|---|---|---|---|---|
| Sodyum hidroksit çözeltisi | %50 | 1,52 g/mL | ≈ %76 | ≈ 760 g/L |
| Hidroklorik asit | %37 | 1,18 g/mL | ≈ %43,7 | ≈ 437 g/L |
| Hidrojen peroksit | %50 | 1,20 g/mL | ≈ %60 | ≈ 600 g/L |
Teklifte neden ayrı ürün sayılır?
%35 ve %50 hidrojen peroksit aynı maddenin iki konsantrasyonudur, ama teklifte iki ayrı üründür: fiyatları, Güvenlik Bilgi Formları ve tehlike sınıflandırmaları farklı olabilir; taşıma ve depolama koşulları da değişebilir. “%35'lik” isteyen müşteriye %50 teklif etmek, müşteri bunu açıkça kabul etmedikçe yanlış üründür.
Ters yön de aynı: kataloğunuzda %50 var, müşterinin işi %35 gerektiriyor. Seyreltmeyi müşterinin yapacağını varsaymayın. İkame, ancak müşteri onaylarsa ve gerekçesi teklif kaydına yazılırsa yapılır.
Müşteri bazı yazmadıysa ne sorulur?
Ticari asit ve baz çözeltilerinde yüzde çoğu zaman kütlece (a/a) verilir; alkollerde ise hacimce yüzde yaygındır. Bu yine de bir varsayımdır. Teklifi hazırlamadan önce kısa bir soru, sonradan çıkacak tartışmadan ucuzdur:
- “%30 kütlece (a/a) mi?”
- “Değeri g/L olarak mı kullanıyorsunuz?”
- “%70 hacimce (h/h) mi, kütlece mi?” (alkollerde)
- “Elinizdeki şartnameyi ya da önceki tedarikçinin GBF'sini paylaşabilir misiniz?”
Cevap ne olursa olsun teklifte bazı açıkça yazın: “Hidrojen peroksit %35 a/a” gibi. Bazı yazılmış bir teklif, iki tarafın aynı ürünü konuştuğunun kaydıdır.
Katalogda konsantrasyon ve bazı nasıl tutulur?
- Konsantrasyonu ürün adının içinde bırakmayın; ayrı bir alanda sayı olarak tutun.
- Bazı ayrı bir alanda yazın: a/a, a/h ya da h/h.
- Aynı maddenin her konsantrasyonuna ayrı ürün kodu verin.
- Yüzde aktif madde üzerinden veriliyorsa (aktif klor gibi) bunu ürün tanımına yazın.
ÖRNEK · sentetik veri. Konsantrasyonu ve bazı ayrı sütunlarda tutan bir katalog satırı:
sector,manufacturer,code,name,concentration,concentration_basis
kimya,Örnek Kimya,H2O2-50,Hidrojen peroksit %50,50,w/wVuntus bunu nasıl ele alır?
Yapar:
- Talep satırındaki yüzdeyi (“%37” ya da “37%”) okur ve kataloğunuzdaki ürünün konsantrasyonuyla karşılaştırır.
- Değerler uyuşmazsa satırda “Konsantrasyon uyuşmuyor” yazar; satır onaylanamaz ve insan onayıyla da geçilemez. Doğru ürünü seçmek ya da satırı reddetmek ekibinize kalır.
- Katalogda konsantrasyon bazı için ayrı bir sütun (
concentration_basis) tutar. - Müşterinin yazdığı koddan farklı bir ürün seçildiğinde “İkame kararı” ve gerekçe ister.
Yapmaz:
- Talep metnindeki bazı (a/a, a/h, w/w, w/v) okumaz; baz bugün hiçbir karşılaştırmaya girmez, katalogdaki baz bilgi olarak durur.
- a/a ile a/h arasında dönüşüm yapmaz. Örneğin “%76 a/h” yazan müşteri ile kataloğunuzdaki %50 a/a ürün sayısal olarak farklı görünür ve satır durur; aynı ürün olup olmadığını müşteriyle netleştirmek ekibinizin işidir. Müşteri aynı ürün olduğunu teyit etse de bu satır o ürünle onaylanamaz: satırı reddedin ve müşterinin bazı yazılı teyidini yeni bir talep olarak alın.
Bu yüzden bazı katalogda açıkça yazmak ve şüphede müşteriye sormak sizin kontrol listenizde kalır. Konsantrasyonun yanında birim ve ambalaj kontrolü için litre-kilo dönüşümü yazısına, bütün satır kontrolleri için teklif yazmadan önce 7 kontrol yazısına bakabilirsiniz. Katalogdaki concentration_basis sütununun nasıl doldurulduğu Katalog ve fiyat listesi kılavuzunda, çakışmanın ekranda nasıl göründüğü Satırları incelemek sayfasında; Vuntus'un genel tanımı Vuntus nedir sayfasında.
Sık sorulan sorular
% a/a ile % a/h arasındaki fark nedir?
% a/a (w/w) 100 g çözeltideki çözünenin gramıdır; % a/h (w/v) 100 mL çözeltideki gramıdır. Yoğunluğu 1'den büyük çözeltilerde aynı çözeltinin a/h değeri a/a değerinden büyük çıkar.
w/w'yi w/v'ye nasıl çeviririm?
Yaklaşık olarak % w/v = % w/w × yoğunluk (g/mL). Örneğin yoğunluğu yaklaşık 1,52 g/mL olan %50 w/w sodyum hidroksit çözeltisi yaklaşık %76 w/v, yani yaklaşık 760 g/L eder. Yoğunluğu ürününüzün GBF'sinden ya da Teknik Veri Formu'ndan (TDS) alın.
Müşteri yalnız “%30” yazdı, hangi baz?
Ticari asit ve baz çözeltilerinde çoğu zaman kütlece (a/a), alkollerde çoğu zaman hacimce (h/h) kastedilir; ama bu bir varsayımdır. Müşteriye sorun ve teklifte bazı açıkça yazın.
Konsantrasyon farklıysa ürün ikame edilebilir mi?
Ancak müşteri açıkça onaylarsa ve gerekçesi kayda geçerse. Vuntus'ta müşterinin yazdığı koddan farklı ürün seçmek “İkame kararı” ve gerekçe ister; talepteki yüzdeyle çelişen bir ürün ise insan onayıyla da geçilmez.
Kaynakça
- Reçete ve doz hesapları: yüzde ağırlık (% a/a), yüzde hacimdeki ağırlık (% a/h), yüzde hacim (% h/h) (dış bağlantı) · Ankara Üniversitesi Açık Ders (Prof. Dr. Ayşegül Karataş)
- IUPAC Gold Book: mass fraction (dış bağlantı) · IUPAC
- IUPAC Gold Book: mass concentration (dış bağlantı) · IUPAC
- IUPAC Gold Book: volume fraction (dış bağlantı) · IUPAC
- REACH (AT) 1907/2006, Madde 33: eşyalardaki maddeler hakkında bilgi iletme yükümlülüğü (%0,1 a/a) (dış bağlantı) · EUR-Lex
- Sodium hydroxide solution 50% (Merck 100238): yoğunluk 1,52 g/cm³, 20 °C (dış bağlantı) · Merck / Sigma-Aldrich
- Hydrochloric acid 37% (Merck 100317): yoğunluk 1,18 g/mL, 20 °C (dış bağlantı) · Merck / Sigma-Aldrich
- Hydrogen peroxide solution 50 wt. % (516813): yoğunluk 1,197 g/mL, 20 °C (dış bağlantı) · Sigma-Aldrich
- Ethanol 96% (Merck 159010): %95,1–96,9 v/v, %92,6–95,2 m/m (dış bağlantı) · Merck / Sigma-Aldrich
- Sodium hypochlorite solution (425044): available chlorine 10–15 % (dış bağlantı) · Sigma-Aldrich